Himaye-i Etfal Cemiyetinin Kuruluşu (İstanbul)
Himaye-i Etfal ile ilgili olarak Cüneyd Okay'ın Belgeleriyle Himaye-i Etfal Cemiyeti (1917-1923) isimli kitabı ve Toplumsal Tarih Dergisinde yayınlanan Osmanlı Dönemde Himaye-i Etfal Cemiyeti Üzerine Belgeler/Notlar isimli makalesinde kurumun ayrıntılı bilgiler yer almaktadır.
Ülkenin o günkü koşulları incelendiğinde; Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı İmparatorluğunun, bir çok cephede savaşması nedeniyle cepheye sürekli asker sevk etmek durumunda kaldığı, cephelerde savaşanların büyük bir çoğunluğunun şehit düşmesi sonucu ülkede kimsesiz çocuklar sorununun her geçen gün büyüyerek sürdüğü, savaş sonrası yaşanan toprak kayıpları sonucu, İmparatorluğun başta İstanbul olmak üzere diğer illere büyük göçler aldığı, bu durumun, ailelerin sosyal ve ekonomik yönden çöküşüne neden olduğu görülmektedir.
Kimsesiz çocuklar sorununun boyutunun büyümesi üzerine halkın girişimiyle çözüm arayışlarına girilmiş, girişimlerin yetersiz kalması üzerine Devlet kanalıyla çözümler aranmıştır. Devlet kanalıyla yapılan çalışmaların ilki II.Abdülhamit döneminde kurulan Darülhayr-ı Ali'dir. 1903 yılında Abdülhamid'in tahta çıkışının yıldönümü nedeniyle açılan, Darülhayr-ı Ali'de bakılan çocuk sayısı 400'e ulaşmıştır. Kurum 22 Ağustos 1909 yılında kapatılmıştır.
Meşrutiyet döneminde İttihad ve Terakkinin destekleriyle kimsesiz çocuklar sorununa çözüm amacıyla Darüleytamlar açılmıştır. Devlet eliyle kurulan Darülhayr-ı Ali ve Darüleytemların yetersizlikleri sonucu kapanması üzerine kimsesiz çocuklara bakım için yeni arayışlara girilmiş, bunun sonucunda 6 Mart 1333 (1917) de Galatasaray yurdunda İsmail Canbulat, Muhtar Bey, Celal Derviş Bey, Osman Tevfik Bey, Kemal Derviş Bey, Adnan Bey, Servet Efendi, Nesim Mezalyah Efendi, Haralambadi Efendi, Doktor Rasim Ferid Bey, Mustafa Reşat Bey, Ahmet Emin Beyden oluşan grup cemiyetin kurulabilmesi için hükümete başvuruda bulunur. Hükümetten gerekli izinin alınması üzerine Cavid Bey, Ahmet Hakkı Bey, Orfanidis Efendi, Arif Bey, Doktor Ömer Fuad Paşa, Emanuel Karasu Efendi, Mustafa Asım Bey ve Noradinkyan Efendi kurucular grubuna katılırlar. Oluşturulan kurucular kurulu ilk toplantısı 1 Mayıs 1333 (1917) tarihinde yapmış olup, 11 Ağustos 1917 tarihinde Kurum, kamuya yararlı dernek statüsünü kazanmıştır. 28 Mart 1918'de Himaye-i Etfal Cemiyeti'nin bünyesinde "Hanımlar Heyeti" kurulmuştur. Kamuya yararlı kuruluş olmasından sonra cemiyet amblem çalışmalarını başlatmış ve kenarlarında "sıhhat, ahlak, ve irfan kelimeleri bulunan bir üçgenin içerisinde yeşil hilal bulunan amblemi kullanmıştır.
Himaye-i Etfal Cemiyet-i Umumiyesi Nizamname-i Esasisi'nde, kurumun faaliyet alanları kısaca şu şekilde özetlenmektedir;
1. Çocuklara eziyet edilmemesi
2. Anne ve babaları dahil, hiç kimse tarafından, çocukların bedeni ve ruhsal durumlarını tehlikeye düşürecek hizmetlerin gördürülmemesi
3. Fakir, hasta çocukların tedavilerinin sağlanması
4. Çocukların tütün ve bağımlılık yaratacak maddelerden korunması
5. Okulların tatil zamanlarında fakir çocukların kırlara ve yazlıklara gönderilmesinin sağlanması
6. Hizmetçi, besleme ve evlatlıklara kötü muamele edilmemesi
7. Himaye-i Etfal'e ilişkin kütüphane kurulması
8. Anne ve babaları tarafından terbiye edilemeyen veya mahkum olan çocuklar için ıslahhaneler kurulması
9. Çocukların sağlıklı bir şekilde yetiştirtmeleri için oyun alanlarının kurulması
10. Himaye-i Etfal ile uğraşan Uluslararası kuruluşlarla bağlantı kurulması
Kurumun kuruluşundan kısa bir süre sonra, Başkan İsmail Canbulat Bey'in Stockholm Büyükelçiliğine atamasının yapılması üzerine, cemiyetin başkanlığına Cavid Bey getirilir. Cavid Bey'in başkanlığı ile birlikte çalışmalara hız verilir ve I. Dünya Savaşının bütün şiddetiyle sürdüğü bir dönemde 28 Kasım 1917'de savaş bölgesinden toplanan çocuklar için Firuz Ağa'da "Çocuk Misafirhanesi" açılır. 100 kapasiteli olarak açılan misafirhaneye çok sayıda çocuk gelmesi üzerine evlatlık, çıkarlık, ailelerin yanına öğrenci yerleştirmeleri başlanır. Misafirhanede 1917-1922 yılları arasında 2.027 çocuğa bakım ve koruma hizmeti verilmiştir. Himaye-i Etfal Cemiyeti çocukları çiftçilik ve hayvancılığa yönlendirmek amacıyla Kalender'de "Ziraat Yurdu" açmıştır. Açılan bu yurtta çocuklara, yatak yapmak, yemek pişirmek, çamaşır yıkamak, genel temizlik, hayvan yemlemek, tımar etmek, saman çekmek, gübre kaldırmak, çift sürmek, harman dövmek, tohum dikmek, meyve budamak, tohum atmak, yağ yapmak gibi işler öğretilmiştir. Kurum ikinci çalışmasını anne-çocuk sağlığına yönelik olarak başlatmıştır. Şehzadebaşı, Kadıköy, Bakırköy ve daha sonra Üsküdar semtlerinde açılan "Dispanser"ler ile hastaları muayene ederek, ücretsiz ilaç dağıtımına başlamıştır.
Kurum 20 Eylül 1920'de Kırklareli, 12 Ekim 1917'de Samsun, 27 Ekim 1917'de İzmit, 1 Ocak 1918'de Konya, 1917'de Üsküdar, Beyoğlu, Haliç, Kadıköy, Bakırköy, 1918'de Yeniköy şubelerini açarak hizmetlerini yaygınlaştırmıştır. Bu şubelerin yanı sıra değişik tarihlerde Musul, Erzurum, Eskişehir, Kastamonu ve Bolu şubeleri açılmıştır. Himaye-i Etfal Cemiyeti, 1920 yılında Londra, 1921 yılında Cenevre'de uluslar arası toplantılara temsilci gönderir. Ayrıca Mısır ve Hindistan'a yazılar yazılarak yardımlarda bulunulması istenilir ve bu ülkelerden parasal yardımlar sağlanır.
İstanbul Himaye-i Etfal Cemiyeti çalışmalarını yürütürken, 30 Haziran 1921 tarihinde, Büyük Millet Meclisinin bazı üyelerinin de girişimiyle Ankara'da yeni bir Himaye-i Etfal Cemiyeti kurulur. Her iki cemiyetin aynı adla yardım toplaması halk arasında kuşkulara neden olur. Bunun yanı sıra Damat Ferid Paşa Hükümeti sırasında Himaye-i Eytam Cemiyeti'nin kurulması İstanbul Himaye-i Etfal Cemiyetinin yardım toplamasını güçleştirir. İstanbul ve Ankara Himaye-i Etfal Cemiyetleri arasında zaman zaman yazışmalar yapılmasına karşın birleşme konusunda tam bir görüş birliğine varılamamıştır. 26 Ekim 1922 yılında Ankara'dan gelen Refet Paşa İstanbul'daki misafirhaneyi ziyaret etmiştir. Doktor Fuat Bey 18 Kasım 1922'de İstanbul'daki cemiyetin yönetim kurulu toplantısına katılırlar. Bu ziyaretler ilişkileri bir ölçüde yumuşatmasına karşın, birleşme sağlanamamıştır. Milli Mücadelenin kazanılması üzerine Ankara Himaye-i Etfal Cemiyeti Mustafa Kemal Atatürk'ün de desteğini alarak tüm ülke çapında örgütlenerek, anne ve çocuğa yönelik hizmetlerini sürdürmüştür.
1917 yılında İstanbul'da kurulan Himaye-i Etfal Cemiyeti 1923 yılındaki genel kurulundan sonra, yeni bir genel kurul yapmayarak tarihe karışmıştır.
1963 – Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğü
225 sayılı Kanun ile çalışmalarına başlayan Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğü, Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğünün (SHÇEK) 1983 yılında 2828 sayılı Kanunla kurulmasına kadar faaliyetlerini sürdürmüştür.
1983 – Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğü (SHÇEK)
2828 sayılı Kanun ile Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğü kurulmuştur. Söz konusu Kanun ile Türkiye’de farklı kuruluşların sorumluluğunda yürütülen sosyal hizmetler tek çatı altında toplanmıştır.
1986 – Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu (SYDTF)
3294 sayılı Kanun ile sosyal yardım alanında kalıcı çözümler getirmek amacıyla Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu oluşturulmuştur. Fon kapsamında yürütülen sosyal yardım faaliyetleri, Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları (SYDV) aracılığıyla gerçekleştirilmiştir.
1989 – Aile Araştırma Kurumu
Ailenin bütünlüğünün korunması, güçlendirilmesi ve sosyal refahın artırılması amacıyla çalışmalar yürütmek üzere, 396 sayılı KHK ile Başbakanlığa bağlı olarak Aile Araştırma Kurumu kurulmuştur.
1990 – Kadının Statüsü ve Sorunları Genel Müdürlüğü
Kadının statüsünün güçlendirilmesi ve haklarının korunması amacıyla, 422 sayılı KHK ile Başbakanlığa bağlı olarak Kadının Statüsü ve Sorunları Genel Müdürlüğü kurulmuştur.
1997 – Özürlüler İdaresi Başkanlığı
Engellilere yönelik hizmetlerin düzenli, etkin ve verimli bir şekilde yürütülmesi amacıyla, 571 sayılı KHK ile Başbakanlığa bağlı Özürlüler İdaresi Başkanlığı kurulmuştur.
2004 – Aile ve Sosyal Araştırmalar Genel Müdürlüğü
Aile Araştırma Kurumu, 5256 sayılı Kanunla Başbakanlığa bağlı Aile ve Sosyal Araştırmalar Genel Müdürlüğüne dönüştürülmüştür.
2004 – Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü
Kadının Statüsü ve Sorunları Genel Müdürlüğü, 5251 sayılı Kanunla yeniden yapılandırılmıştır.
2004 – Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Genel Müdürlüğü
Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Genel Müdürlüğü kurulmuş ve Fonun kaynağı kullanılarak sosyal yardım programları uygulanmıştır.
2005 – Engellilere yönelik hizmetlerin kapsamının genişletilmesi
7 Temmuz 2005 tarihinde yürürlüğe giren 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun ile Özürlüler İdaresi Başkanlığının faaliyet alanı ulusal politika doğrultusunda genişletilmiştir.
2011 – Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı
Aile ve Sosyal Araştırmalar Genel Müdürlüğü, Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü, Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu, Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Genel Müdürlüğü, Özürlüler İdaresi Başkanlığı ve Primsiz Ödemeler Genel Müdürlüğünün faaliyetleri, 633 sayılı KHK ile kurulan Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı çatısı altında birleştirilmiştir.
2018 – Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçiş süreci kapsamında, 703 sayılı KHK ile Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı birleştirilerek Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı oluşturulmuştur. Bakanlığın yetki, görev ve sorumlulukları 1 No.lu Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile belirlenmiştir.
2021 – Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
21 Nisan 2021 tarihli ve 31461 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı yeniden kurulmuştur.
KAYNAKÇA
Okay, C. (1998). Osmanlı döneminde Himaye-i Etfal Cemiyeti üzerine belgeler/notlar. Toplumsal Tarih, (52), 21–31.
Okay, C. (1999). Belgelerle Himaye-i Etfal Cemiyeti 1917–1923. Şule Yayınları.
Sarıkaya, M. (2005). Himaye-i Etfal Cemiyeti (1921–1935) [Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi].
Sarıkaya, M. (2010). Savaş yıllarında Himaye-i Etfal Cemiyeti'nin çocuk misafirhanesi ve çocuklar. Atatürk Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü Müdürlüğü Atatürk Dergisi, 3(3).
Sarıkaya, M. (2022). Türkiye Himaye-i Etfal Cemiyeti İstanbul Şubesi’nin faaliyetleri (1917–1935). Atatürk Dergisi, 11(2), 51–59.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (t.y.). Tarihçe. Erişim tarihi 10 Eylül 2026, https://www.aile.gov.tr/bakanlik/hakkinda/tarihce/