Sağlık Okuryazarlığı ve Sağlığın Geliştirilmesindeki Rolü
Sağlık okuryazarlığı tanımı ilke kez 1974 yılında S.K. Simonds tarafından “Health education as a social policy” (Bir sosyal politika olarak sağlık eğitimi) adlı kitapta kullanılmıştır. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Avrupa Sağlık Okuryazarlığı Konsorsiyumun 2012 yılında belirlediği sağlık okuryazarlığı tanımı ise bireyin kaliteli bir yaşam sürmek için yaşamı boyunca sağlığını geliştirme, bunu sürdürme adına sağlığıyla ilgili karar alma ve uygulamada; sağlık enformasyonuna ulaşma, anlama ve değerlendirmeyi kapsayan ve okuryazarlık, bilgi, motivasyonu içeren yeterliliklerle bağlantılı bir kavram olarak tanımlamaktadır.
Düşük sağlık okuryazarlığı sağlık enformasyonunu okuma, anlama ve uygulama yeteneğinin olmaması olarak tanımlanır. Düşük sağlık okuryazarlığı tüm farklı yaş ve etnik grupları etkilemektedir. Sağlık okuryazarlığı düzeyini ve düşüklüğünü yaş, cinsiyet gibi bireysel faktörler yanı sıra sosyo-kültürel ve ekonomik faktörler de etkilemektedir. Ayrıca temel okuryazarlık düzeyinin de sağlık okuryazarlığı düşüklüğünü etkileyen temel etkenler olarak belirtilmektedir.
Sağlık hizmetlerinin geliştiği, çeşitlendiği ve karmaşık bir hal aldığı günümüzde, bu hizmetlere erişim ve etkin kullanma günümüz bireyi için bir sorun olmaya başlamıştır. Özellikle içinde bulunduğumuz iletişim çağında birey artık hiç olmadığı kadar yoğun bir şekilde sağlık enformasyonuna erişmektedir. Sağlık enformasyon erişiminde, günümüzde de hala sağlık uzmanları ilk kaynak olsalar da, gelişen ve yaygınlaşan enformasyon ve iletişim teknolojileri modern bireyi sağlık enformasyonu erişiminde başka kaynaklara yönlendirmiştir. Fakat medya ve internette bu kadar fazla enformasyonun erişilir olması bireylerin kendilerini güçlü hissetmelerinin aksine şaşkın ve güçsüz hissetmelerine neden olabilmektedir. Pratikteki bu durum sağlık alanında bireyin lehine farkındalığı geliştirme adına sağlık okuryazarlığının önemi bir kez daha gündeme getirmiştir.
Sağlık okuryazarlığı düzeyinin, birey ve sistem üzerine olmak üzere iki etkisi vardır. Birey düzeyinde düşük sağlık okuryazarlığı sonuçları hastalığın kontrol edilememesi, komplikasyon oluşunda artma, yaşam kalitesinden düşüklük, tedaviye uyumsuzluk ve sağlık hizmetlerinden memnuniyetsizliktir. Ayrıca bu grup insanların, acil servisi daha fazla işgal ettikleri ve koruyucu sağlık hizmetlerinden daha az faydalandıkları görülmektedir. Sistemsel boyutta ise kaynaklar, maliyetler ve yeni programların uygulamasını kapsamaktadır
Sağlık Okuryazarlığı; sağlıklı yaşam yılını ve kalitesini artıran, toplumda sağlık eşitsizliklerini gideren, sağlık profesyonelleri ile uygun iletişim ortamı oluşturarak bireye kendisi ile ilgili karar alma sürecinde daha aktif olmasını sağlayan ve halk sağlığının geliştirilmesinin temel unsurlarından biridir.
Sağlığın korunması ve geliştirilmesinde anahtar bir kavram olan sağlık okuryazarlığının, özelde bireyin genelde ise toplum düzeyinin belirlenmesi ve artırılmasına yönelik araştırmalar, eylem planları ve çalışmalar yapılmaktadır.
Özellikle Sağlık Bakanlığımız son zamanlarda bu alanda hem akademik alana katkı sağlayacak araştırmalar hem de toplumda sağlık okuryazarlığı farkındalığına yönelik gerek bireysel gerek sağlık çalışanlarına yönelik faaliyetler yürütmektedir.
Ülkemizde Sağlık okuryazarlığının düzeyinin tespiti ve bu düzeyi etkileyen faktörleri belirleyen birçok çalışma yapılmıştır.
Tekirdağ Sağlık Müdürlüğü Halk Sağlığı Hizmetleri Başkanlığı tarafından 2023 yılında yapılan “Tekirdağ Sağlık Okuryazarlığı Düzeyi ve İlişkili Faktörler” araştırması sonucu ilimizde sağlık okuryazarlık düzeyi: Yetersiz %13,6; Sınırlı %41,7; Yeterli %29,3; Mükemmel %15,5 olarak tespit edilmiştir.
Sağlık Bakanlığımızın 2018 yılında yapmış olduğu araştırmada ise Ülkemiz genelinde sağlık okuryazarlık düzeyleri: Yetersiz %30,9; Sınırlı %38; Yeterli %23,40: Mükemmel %7,7. Her iki çalışma da göstermektedir ki, ülkemizde toplumda her üç bireyden biri yeterli sağlık okuryazarlığına sahiptir.
Sağlıklı yaşamı teşvik ederek, sağlıklı yaşam bilincinin ve alışkanlıklarının kazanılmasını sağlamak amacıyla sağlık okuryazarlığını geliştirme Sağlık Bakanlığımızın stratejik amaçlarındandır. Bu amaç doğrultusunda ulusal sağlık okuryazarlığı düzeyini yükselterek bireyin sorumluluğunu geliştirmek üzere “Sağlık Okuryazarlığı Ulusal Eylem Planı (2025-2028)” hazırlanmış ve 2025 yılından itibaren ülkemizde uygulamaya başlanmıştır.